Από το Βυζάντιο στη νεότερη εποχή

byz

Ημέρες που είναι ο Belbo προτείνει τη μεγαλύτερη ίσως παρουσίαση Βυζαντινής τέχνης (αντικειμένων, εικόνων, νομισμάτων) που έχουμε δει τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Στο Βυζαντινό Μουσείο φυσικά (Λ. Βασ. Σοφίας 22), η παρουσίαση καλύπτει την περίοδο από την Άλωση μέχρι και το νέο Ελληνικό κράτος με μια τεράστια συλλογή από αντικείμενα, εικόνες, γλυπτά και νομίσματα (πρόκειται ουσιαστικά για το 2ο μέρος της μόνιμης συλλογής του Μουσείου που ξεκινάει να εκτίθεται).

Βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα τα κομμάτια «Η ενετική κυριαρχία και οι Γραικοί» όπου υπάρχει και η πρώτη μεγάλη ανανέωση της Βυζαντινής τέχνης, καθώς επίσης και «η Οθωμανική κατάκτηση και το γένος» απόδειξη ότι ο Ελληνισμός συνέχισε να παράγει πολιτισμό, ενδεικτικά παραπέμπω:
«στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, όπου το παραμικρό κεντητό πουκάμισο, το πιο φτηνό βαρκάκι, το πιο ταπεινό εκκλησάκι, το τέμπλο, το κιούπι, το χράμι, όλα τους αποπνέανε μιαν αρχοντιά κατά τι ανώτερη των Λουδοβίκων.» Οδυσσέας Ελύτης. Εν Λευκώ

Μια σημαντική παρουσίαση του υλικού του Μουσείου που αξίζει την προσοχή σας, ακολουθεί η αναλυτική περίληψη.

Το Βυζαντινό Μουσείο μεταμορφώνεται. Από το καλοκαίρι του 2004 που άνοιξε στο κοινό το πρώτο τμήμα της νέας μόνιμης έκθεσης, ολοκληρώνεται φέτος την άνοιξη, η παρουσίαση του δεύτερου μέρους της συλλογής του. Με τίτλο “Από το Βυζάντιο στη νεότερη εποχή” η έκθεση καλύπτει χρονικά την περίοδο από την Άλωση μέχρι και το νέο Ελληνικό κράτος. Σε ένα νέο χώρο 1400 τετρ. μ. εκτίθενται στο κοινό 750 αντικείμενα, τα περισσότερα για πρώτη φορά (ενδεικτικά αναφέρουμε: 243 εικόνες, 30 τοιχογραφίες, 24 γλυπτά και ένας θησαυρός 1000 νομισμάτων)! Τα εκθέματα αναδεικνύονται με βάση το κοινωνικό, πολιτιστικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής, γι’ αυτό και μιλάμε ουσιαστικά για την πρώτη, οργανωμένη από μουσείο έκθεση της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου.

Συγκεκριμένα, αναπροσαρμόζεται η τελευταία αίθουσα του πρώτου μέρους της έκθεσης των βυζαντινών συλλογών του ΒΧΜ «Η τελευταία αναλαμπή», που αναφέρεται στην εποχή των Παλαιολόγων. Παρουσιάζεται η «Πνευματική και καλλιτεχνική κινητικότητα τον 15ο αιώνα», με πρωτότυπο εκθεσιακό υλικό και οπτικοακουστικά μέσα. Σε ειδική προβολή σχολιάζεται επίσης η Άλωση της Κωνσταντινούπολης, που σηματοδοτεί και το πέρασμα από τους «Βυζαντινούς στους Νεότερους χρόνους».

Η έκθεση του δεύτερου μέρους των μεταβυζαντινών συλλογών αναπτύσσεται ως εξής:

• Η Ενετική κυριαρχία και οι Γραικοί (Ι.)
• Από το ανθίβολο στην εικόνα (ΙΙ.)
• Η Οθωμανική κατάκτηση και το Γένος (ΙΙΙ.)
• Το Έντυπο και ο Νέος Ελληνισμός (ΙV.)
• Η Θρησκευτική ζωγραφική στο νεοελληνικό κράτος (V.)

 
Στην πρώτη ενότητα «Η Ενετική κυριαρχία και οι Γραικοί» (I.) παρουσιάζονται όψεις της τέχνης και του πολιτισμού που αναπτύχθηκε σε βενετοκρατούμενες περιοχές, όπως την Κρήτη και τα Επτάνησα.

 Σημαντική είναι η αναφορά στην Κρήτη: «Η Κοινωνία και η τέχνη της βενετικής Κρήτης» (Ι.α.). Στην Κρήτη που συνδυάζει γνωρίσματα της πρώην βυζαντινής αυτοκρατορίας και της μακραίωνης βενετικής παρουσίας, διαμορφώνοντας μία ιδιαίτερη κοινωνία, την κρητοβενετσίανικη, όπου συμβιώνουν καθολικοί, ορθόδοξοι και ουνίτες. Η ζωγραφική φορητών εικόνων ανθεί και δρουν ορισμένοι από τους γνωστότερους κρητικούς ζωγράφους, οι οποίοι παρουσιάζονται εδώ. Ανάμεσά τους οι Άγγελος, Δαμασκηνός, Κλόντζας, Λαμπάρδος και Βίκτωρ.

Ακολουθεί η παρουσίαση της τέχνης και του πολιτισμού των Επτανήσων «Η τέχνη στα Επτάνησα: Είδος μικτό, αλλά νόμιμο» (Ι.β.). Μέσα από πλήθος φορητών εικόνων, προϊόντα της εγκατάστασης των Κρητικών ζωγράφων μετά την άλωση του Χάνδακα και της ανάμειξης με τα τοπικά στοιχεία -ιδιαίτερα επηρεασμένα από τη βενετική παρουσία- παρουσιάζονται έργα της ανανέωσης της θρησκευτικής ζωγραφικής μέσα από τον χρωστήρα ζωγράφων όπως του Τζάνε, του Πουλάκη, του Μόσκου, του Κόνταρη, του Καραντινού, του Δοξαρά.

Άμεσα συνδεδεμένα με τη ζωγραφική, τα ανθίβολα -σχέδια εργασίας των ζωγράφων- που προορίζονται για την αναπαραγωγή εικονογραφικών θεμάτων, αποτελούν πολύτιμο υλικό για τη διάδοση της ζωγραφικής τέχνης σε όλες τις περιοχές και εποχές. Παρουσιάζονται στην ενότητα «Από το ανθίβολο στην εικόνα» (ΙΙ.), πλάι στις εικόνες κρητικής και επτανησιακής προέλευσης, προσφέροντας επιπλέον πληροφορίες για τη διαδικασία δημιουργίας της εικόνας.

Στη δεύτερη μεγάλη ενότητα «Η οθωμανική κατάκτηση και το Γένος» (ΙΙΙ.) παρουσιάζονται όψεις της κοινωνίας και της τέχνης που διαμορφώθηκε στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας. Την καλλιτεχνική δημιουργία μέσα από έργα θρησκευτικού χαρακτήρα των «Κοινοτήτων των Ρωμιών» (ΙΙΙ.α.), των οργανωμένων σε κοινότητες δηλαδή ελληνορθόδοξων πληθυσμών. Παρουσιάζονται έργα μικροτεχνίας, κεντητικής, γλυπτικής και ζωγραφικής από την Ήπειρο και τον ευρύτερο ελλαδικό χώρο, το Αιγαίο, τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη, πρωτεύουσα πλέον την Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Καθοριστικός παράγοντας της καθημερινότητάς τους ήταν η «Εκκλησία: τόπος πίστης – χώρος κοινωνικής συνοχής» (ΙΙΙ.β.). Ο χριστιανικός ναός, πέρα από τόπος λατρείας, γίνεται τόπος συγκέντρωσης και επικοινωνίας της κοινότητας. Μέσα από την εκκλησία και την ενορία συγκροτείται η ενότητα της κοινότητας κι ένα ενιαίο πλαίσιο σκέψης.

Εξίσου σημαντικός ήταν και ο ρόλος των μονών, οι οποίες παρουσιάζονται αμέσως μετά: «Μονές. Άνθηση και ακτινοβολία» (ΙΙΙ.γ.). Τα μοναστήρια, λόγω των προνομίων και φοροαπαλλαγών που τους παραχωρήθηκαν, έγιναν οικονομικά, πνευματικά και καλλιτεχνικά κέντρα. Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στην άνθηση της τοιχογραφίας κατά τον 16ο αι., με σπουδαιότερους εκπροσώπους τον Θεοφάνη και τον Κατελάνο, μέσα από πρωτότυπο υλικό και οπτικοακουστικά μέσα.

Η επόμενη ενότητα παρουσιάζει «Όψεις της καθημερινής ζωής» (ΙΙΙ.δ.) των κοινοτήτων. Οι άνθρωποι αυτοί βίωναν μια κοινή παράδοση πίστης και νοοτροπιών, ανεξάρτητα από την κυριαρχία.

Στη συνέχεια και σε ιδιαίτερη ενότητα παρουσιάζεται η σημαντική για τη μετάβαση στα νεότερα χρόνια «Πολυμορφία του 18ου αι.» (ΙΙΙ.ε.). Οι κοινότητες των Ρωμιών εισέρχονται πλέον σε μία νέα ιστορική φάση. Αναδύεται μία ισχυρή εμπορική τάξη, η οποία συχνά ανταγωνίζεται τους Φαναριώτες και το Ιερατείο. Κάθε μια από αυτές τις ομάδες προωθεί τις τέχνες και την παιδεία, εφαρμόζοντας τις δικές της αρχές.

Σε ξεχωριστό χώρο παρουσιάζεται «Το έντυπο και ο Νέος Ελληνισμός» (ΙV.). Η συμβολή των ελληνικών και ξένων τυπογραφείων ήταν καθοριστική για τη συγκρότηση της ταυτότητας του Νέου Ελληνισμού. Μέσω του εντύπου εισέρχονται στον ελλαδικό χώρο οι ιδέες και αξίες της Ευρώπης του Διαφωτισμού και σταδιακά βρίσκουν πρόσφορο έδαφος οι επαναστατικές ιδέες. Την αφήγηση του εκθεσιακού υλικού συμπληρώνουν μία σειρά οθονών που διαπραγματεύονται θέματα όπως τα δυτικά τυπογραφεία γενικότερα και τα ιταλικά ειδικότερα, το θρησκευτικό βιβλίο κατά τους μεταβυζαντινούς χρόνους και τα τυπογραφεία του ελληνισμού της διασποράς, τον Ουμανισμό και τον νεοελληνικό Διαφωτισμό, τον Δαπόντε, καθώς και τον Ρήγα Βελεστινλή και την εποχή του.

Η παρουσίαση των μεταβυζαντινών συλλογών του ΒΧΜ κλείνει με την ενότητα «Θρησκευτική ζωγραφική στο νεοελληνικό κράτος» (V.). Η ορθόδοξη ζωγραφική του 19ου αι. στρέφεται προς τη δυτικότροπη, τρισδιάστατη ζωγραφική, ενώ παράλληλα επιβιώνουν παραδοσιακές τάσεις, που μπορούν να χαρακτηριστούν «λαϊκές».

Βγαίνοντας κανείς από το Μουσείο έχει τη δυνατότητα να βλέπει διαφορετικές κάθε φορά περιοδικές εκθέσεις σχετικές με την πρόσληψη του Βυζαντίου και της τέχνης του από καλλιτέχνες της νεότερης και σύγχρονης εποχής, κάτω από τον γενικό τίτλο «Το Βυζάντιο και η νεότερη τέχνη» (ΣΤ.). Ο θεσμός αυτός θα ξεκινήσει με την παρουσίαση της εξάμηνης περιοδικής έκθεσης «Η υποδοχή της βυζαντινής τέχνης στη νεότερη ελληνική ζωγραφική στο πρώτο μισό του 20ου αι».

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ:
Βυζαντινό Μουσείο

Advertisements

7 responses to “Από το Βυζάντιο στη νεότερη εποχή

  1. Ακόμα περιμένω τις διευθύνσεις…πρέπει να οργανώσω το Πάσχα στην Αθήνα. Κάτι για Μ. Παρασκευή, σας βρίσκεται;
    Σας φιλώ αγαπητέ

  2. Πολύ κατατοπιστικό το σημερινό σου σημείωμα. Μου άνοιξες την όρεξη και όταν κατέβω στην Αθήνα θα περάσω να τα θαυμάσω.

  3. Μπαλονάκι,
    Θα λάβεις αναλυτικές οδηγίες μέσω ταχυδρομείου, κι αυτό είναι δέσμευση!

    Φώτη,
    Αξίζει τον κόπο! Πρόκειται ουσιαστικά για το άλλο μισό της συλλογής του Μουσείου που τώρα κατάφεραν να συντηρήσουν και να βγάλουν στο φως και έχει πραγματικά πάρα πολλά εκθέματα.

    Αν σ’ ενδιαφέρει η Βυζαντινή τέχνη επίσης να προτείνω ανεπιφύλακτα το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη: όλα τα εκθέματα αξίζουν, αλλά ιδιαίτερα η συλλογή εικόνων (νομίζω «Αντωνοπούλος» είναι ο συλλέκτης-δωρητής – δεν είμαι 100% σίγουρος), είναι απλά συγκλονιστική. Για οποιονδήποτε έχει αμφιβολίες για τα ύψη που έφτασε ο Βυζαντινός πολιτισμός δεν έχει παρά να ρήξει μια ματιά στην τέχνη αυτών των εικόνων.

    Μιλώντας για Βυζαντινή τέχνη, πάντα μου έκανε εντύπωση πως (σα λαός) την υποτιμούμε ή απλά αγνοούμε συστηματικά, τρέχοντας όμως με ανοιχτό το στόμα σε οτιδήποτε έρχεται από την εσπερία. Μα να έχουμε τέτοια αριστουργήματα στα πόδια μας και να μην το παίρνουμε χαμπάρι; Είναι αυτό που λέει η Αρβελέρ ίσως, ότι σα λαό με την απελευθέρωση προσπάθησαν να μας συνδέσουν με την αρχαιότητα, προσπερνώντας ένα λαμπρό πολιτισμό για τον οποίο μας έκαναν σχεδόν να ντρεπόμαστε (Τουρκοκρατία γαρ, αλλά στην τουρκοκρατία αγαπητέ μου γίνονταν πολλά περισσότερα από ότι σήμερα… αλλά αυτό είναι άλλη κουβέντα), φιλικά,

  4. Πέρσι που οργάνωσαν -φοιτητές νομίζω- εκεί μια έκθεση με θέμα το πώς οι επισκέπτες θέλουν αν βλέπουν το μουσείο ή κάτι τέτοιο (συγχωρήστε μου την κακή μνήμη) το επισκέφτηκα με μια φίλη και μου άρεσε πολύ εκτός της έκθεσης, που τη βρήκα πολύ ενδιαφέρουσα, ο χώρος και η οργάνωσή του. 🙂

    Μου θυμίσατε (απ΄το σχόλιο) που είχα δει προ εικοσαετίας στη Θεσ/κη στον Λευκό Πύργο μέσα έκθεση βυζαντινών αρχαιοτήτων!

  5. Ρενάτα,

    Είναι όντως από τα σχετικά λιγότερα επισκεπτόμενα μουσεία, ενώ έχει πολύ ενδιαφέροντα πράγματα. Και σαν χώρος είναι πολύ ωραίος – βρίσκεται μέσα σε ένα μικρό παρκάκι – έχεις την αίσθηση ότι δεν είσαι στην Αθήνα! φιλικά,

  6. Αξίζει πολλά μία – και όχι μόνο – επίσκεψη στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Είναι από τα σημαντικότερα μουσεία του είδους του διεθνώς και τώρα, με την επανέκθεση (είχε προηγηθεί η επανέκθεση για την παλαιοχριστιανική και βυζαντινή περίοδο) και με τον κήπο που διαμορφώνεται στο πίσω μέρος του, πρέπει να γίνει πόλος έλξης και για εμάς τους » ντόπιους».

  7. Μάρκο,

    Δε θα μπορούσα να συμφωνήσω περισσότερο! Εξαιρετικό και σα χώρος, αλλά ακόμη περισσότερο σαν περιεχόμενο: η Βυζαντινή τέχνη είναι συγκλονιστική κατά τη γνώμη μου και μόνο η ξενομανία μας, μάς κάνει να την σνομπάρουμε συστηματικά τόσα χρόνια. Επίσης όπως ανέφερα και παραπάνω να προτείνω ανεπιφύλακτα και το Βυζαντινό Μουσείο Θεσσαλονίκης, πολλές ευχές!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s